Ethereum, akıllı sözleşme adı verilen programların ortak bir blokzincir üzerinde çalışmasını sağlayan açık bir ağdır. Ağın yerel varlığı ether (ETH); işlem ücretlerinin ödenmesinde, ağ güvenliğinin sağlanmasında ve uygulamalarla etkileşimde kullanılır.
Ethereum nedir?
Ethereum, hesap bakiyeleriyle birlikte program kodlarını ve bu programların durumunu saklayan dağıtık bir blokzincirdir. Ağdaki bilgisayarlar aynı işlem sırasını uygular ve ortaya çıkan ortak kayıt üzerinde uzlaşır. Bu yapı, merkezi bir sunucuya bağlı olmadan çalışan finansal uygulamalar, dijital varlıklar, oyunlar ve yönetişim sistemleri kurulmasına imkân verir.
Ethereum’un teknik belgeleri, ağı içinde Ethereum Sanal Makinesi bulunan bir blokzincir olarak tanımlar. Ethereum Sanal Makinesi veya EVM, akıllı sözleşme kodunu bütün düğümlerde aynı kurallarla yürütür. Bir uygulamanın sonucu tek bir şirketin veri tabanına değil, ağ tarafından doğrulanan ortak duruma yazılır.
Ethereum ile ether aynı kavram değildir. Ethereum ağın ve protokolün adıdır; ether ise bu ağın yerel kripto varlığıdır. Borsalarda kullanılan ETH sembolü etheri temsil eder. ERC-20 tokenleri, NFT’ler ve merkeziyetsiz uygulamalar Ethereum üzerinde çalışabilir ancak ETH ile aynı varlık değildir.
Ethereum nasıl çalışır?
Bir kullanıcı cüzdanından işlem gönderdiğinde özel anahtarıyla dijital imza üretir. İşlem, Ethereum düğümlerine iletilir ve temel geçerlilik kontrollerinden geçer. Doğrulayıcı tarafından önerilen blokta yer alan işlem EVM tarafından yürütülür; bakiyeler ve akıllı sözleşme verileri ortaya çıkan sonuca göre güncellenir.
Ağdaki düğümler blokları ve işlem sonuçlarını bağımsız biçimde doğrular. Yürütme istemcisi işlemleri uygular ve ağın güncel durumunu tutar. Konsensüs istemcisi ise doğrulayıcıların oylarını izleyerek hangi blokların kanonik zincire ait olduğunu belirler. Ethereum düğüm belgeleri, bu iki istemci katmanının birlikte çalıştığını açıklar.
Ethereum’da işlem kesinliği tek bir onaya dayanmaz. Doğrulayıcı oylarının belirli eşikleri aşmasıyla kontrol noktaları önce gerekçelendirilir, ardından kesinleşir. Kesinleşmiş bir bloğun geri alınması, büyük miktarda stake edilmiş ETH’nin kaybedilmesini gerektirdiği için ekonomik olarak ağır bir koşula bağlanır.
ETH ne işe yarar?
ETH’nin ilk işlevi ağdaki hesaplama ve depolama maliyetlerini ödemektir. Basit bir ETH transferi, token takası veya akıllı sözleşme işlemi farklı miktarda hesaplama kaynağı tüketir. Kullanıcı bu kaynak için gas ücreti öder. Bu mekanizma hem doğrulayıcılara ekonomik teşvik sağlar hem de ağı sınırsız ve ücretsiz isteklerle doldurmayı pahalı hale getirir.
ETH aynı zamanda proof-of-stake sisteminde teminat görevi görür. Doğrulayıcılar ETH yatırarak blok önerme ve işlemleri onaylama sürecine katılır. Kurallara aykırı imza atan doğrulayıcıların stake’inin bir bölümü veya tamamı kesilebilir. ETH ayrıca merkeziyetsiz finans uygulamalarında teminat, likidite varlığı ve hesap birimi olarak kullanılabilir; bu kullanımların her biri ayrı akıllı sözleşme ve piyasa riski taşır.
Akıllı sözleşme nedir?
Akıllı sözleşme, Ethereum üzerinde belirli koşullar gerçekleştiğinde çalışan programdır. Token bakiyesi tutmak, teminat karşılığında borç oluşturmak, dijital varlık takası yapmak veya bir yönetişim oylamasını yürütmek için kullanılabilir. Kod blokzincire dağıtıldıktan sonra kullanıcılar sözleşmenin adresine işlem göndererek tanımlanmış işlevleri çağırır.
“Sözleşme” sözcüğü her akıllı sözleşmenin hukuki sözleşme olduğu anlamına gelmez. Terim, zincir üzerinde çalışan kodu ifade eder. Kodun değiştirilebilir olup olmadığı, yönetici anahtarlarının bulunup bulunmadığı ve yükseltme yetkisinin kimde olduğu sözleşmenin tasarımına bağlıdır. Açık kaynak kod ve bağımsız denetim hata riskini azaltabilir ancak güvenliği garanti etmez.
| Kavram | Görevi | Başlıca risk |
|---|---|---|
| Ethereum ağı | İşlemleri ve sözleşme durumunu ortak kayıtta tutar | Ağ yoğunluğu ve protokol riski |
| ETH | Gas ödemesi ve staking teminatı sağlar | Fiyat oynaklığı |
| Akıllı sözleşme | Zincir üzerinde programlanmış kuralları yürütür | Kod hatası ve yönetici yetkisi |
| Cüzdan | Hesabı görüntüler ve işlemleri imzalar | Anahtar kaybı ve kimlik avı |
Ethereum gas ücreti nasıl hesaplanır?
Gas, bir işlemin tükettiği hesaplama miktarını ölçer. Toplam ücret; kullanılan gas miktarı ile birim gas fiyatının çarpımına dayanır. EIP-1559 yapısında ücretin temel bölümü protokol tarafından yakılır, öncelik ücreti ise işlemi bloğa dahil eden doğrulayıcıya gider. Kullanıcı ayrıca ödemeye razı olduğu azami ücreti belirleyebilir.
Ethereum gas rehberine göre ücret; temel ücret, isteğe bağlı öncelik ücreti ve işlemin kullandığı gas birimleri üzerinden oluşur. Basit transfer ile merkeziyetsiz borsadaki çok adımlı takas aynı miktarda gas tüketmez. Ağ talebi yükseldiğinde temel ücret artabilir; proof-of-stake’e geçiş tek başına gas ücretlerini düşüren bir değişiklik değildir.
İşlem gönderilmeden önce hedef ağ, tahmini ücret ve gönderilen varlık kontrol edilmelidir. Aynı adres biçimini kullanan farklı ağlar bulunabilir. Yanlış ağı seçmek, varlığın beklenen cüzdan arayüzünde görünmemesine veya kurtarma için teknik işlem gerekmesine yol açabilir.
Ethereum staking ve doğrulayıcı sistemi
Ethereum, Eylül 2022’den bu yana proof-of-stake konsensüsünü kullanır. Bağımsız doğrulayıcı çalıştırmak için protokol düzeyinde 32 ETH yatırmak ve yürütme, konsensüs ve doğrulayıcı yazılımlarını çalıştırmak gerekir. Doğrulayıcılar çevrim içi kalma, blokları kontrol etme, oy gönderme ve seçildiklerinde blok önerme görevlerini yerine getirir.
Proof-of-stake belgelerinde ödül ve cezaların doğrulayıcı davranışına bağlı olduğu belirtilir. Uzun süre çevrim dışı kalmak ödül kaybına, çelişkili veya kurallara aykırı imzalar ise slashing adı verilen daha ağır kesintilere yol açabilir.
Likidite staking hizmetleri ve borsa üzerinden staking, 32 ETH sınırı olmadan katılım sunabilir. Bu yöntemlerde kullanıcı protokol riskine ek olarak hizmet sağlayıcı, akıllı sözleşme, likidite ve temsil tokeninin fiyat riskiyle karşılaşabilir. Staking getirisi sabit faiz değildir; doğrulayıcı sayısı, ağ etkinliği, hizmet kesintisi ve protokol kurallarıyla değişir.
Ethereum katman-2 ağları ne yapar?
Katman-2 ağları, işlemleri Ethereum ana ağı dışında toplu biçimde işler ve doğrulamaya yarayan verileri veya kanıtları ana ağa gönderir. Rollup olarak adlandırılan yapılar, çok sayıda işlemin maliyetini birleştirerek kullanıcı başına düşen ücreti azaltmayı ve işlem kapasitesini artırmayı amaçlar.
Optimistic rollup ve zero-knowledge rollup farklı kanıtlama yöntemleri kullanır. Katman-2 kullanıcısı; köprü sözleşmesi, sıralayıcı, para çekme süresi ve ağın yükseltme anahtarları gibi ek bileşenlerle karşılaşır. Bir tokenin Ethereum ana ağındaki sürümüyle katman-2 sürümü aynı ekonomik varlığı temsil edebilse de farklı sözleşme adresleri ve köprü riskleri bulunabilir.
Ethereum kullanırken cüzdan güvenliği
Ethereum cüzdanı, hesabın özel anahtarını yönetir ve işlemleri imzalar. Bir uygulamaya cüzdan bağlamak tek başına varlık transferi değildir; ancak sonrasında imzalanan onay işlemleri sözleşmeye token harcama yetkisi verebilir. İşlem penceresindeki hedef adres, ağ, harcama limiti ve imzalanan mesaj kontrol edilmelidir.
Kurtarma kelimeleri hiçbir internet sitesine girilmemeli ve destek görevlisi olduğunu söyleyen kişilerle paylaşılmamalıdır. Donanım cüzdanı özel anahtarın çevrim dışı tutulmasına yardımcı olur; cihaz ekranında yanlış adresin onaylanması veya zararlı sözleşmeye yetki verilmesi riskini tek başına ortadan kaldırmaz.
Düzenli kullanılan küçük bakiye ile uzun süre saklanan varlığı farklı hesaplarda tutmak, bilinmeyen uygulamalar için ayrı cüzdan kullanmak ve artık gerekli olmayan token izinlerini kaldırmak olası zararın kapsamını sınırlar. Cüzdan ile blokzincir hesabı arasındaki ayrım ve güvenli yedekleme yöntemleri, Bitcoincim’in kripto cüzdanı rehberinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Ethereum ile Bitcoin arasındaki temel farklar
Bitcoin öncelikle sınırlı arzlı, eşler arası değer transferine odaklanan bir ağ olarak tasarlandı. Ethereum ise genel amaçlı akıllı sözleşmeleri ve uygulama durumunu yürütür. Bitcoin proof-of-work madenciliğini, Ethereum proof-of-stake doğrulayıcılarını kullanır. Her iki ağ da açık ve izin gerektirmeyen yapıya sahip olsa da işlem modeli, para politikası ve programlanabilirlik düzeyi farklıdır.
| Özellik | Ethereum | Bitcoin |
|---|---|---|
| Yerel varlık | Ether (ETH) | Bitcoin (BTC) |
| Konsensüs | Proof-of-stake | Proof-of-work |
| Temel programlama yapısı | Genel amaçlı akıllı sözleşmeler | Sınırlı komut yapısına sahip işlemler |
| Arz politikası | İhraç ve ücret yakımına bağlı | 21 milyon BTC üst sınırı |
Ethereum hakkında sık sorulan sorular
Ethereum madenciliği yapılabilir mi?
Hayır. Ethereum, 2022’de proof-of-work madenciliğini kapatarak proof-of-stake sistemine geçti. Ağ güvenliğine katılım doğrulayıcı çalıştırma ve ETH stake etme üzerinden yürür.
ETH göndermek için Ethereum cüzdanında ne gerekir?
Gönderici hesabın ETH bakiyesine ve işlemin gas ücretini karşılayacak ek ETH’ye sahip olması gerekir. Hedef adres ile seçilen ağ doğrulanmalıdır. ERC-20 tokeni gönderirken de ücret ETH ile ödenir.
Ethereum işlemi iptal edilebilir mi?
Kesinleşmiş bir blokta yer alan işlem geri alınamaz. Bekleyen işlem, aynı nonce değeriyle daha yüksek ücretli yeni işlem gönderilerek değiştirilmeye çalışılabilir; bunun başarısı ilk işlemin henüz bloğa alınmamış olmasına bağlıdır.
Yatırım tavsiyesi değildir.